Kategoriler

Türkiyede GÖKTAŞI ÇALIŞMALARI

Türkiye'de Meteor Çalışmaları

 


TÜRKİYE’DE METEOR ÇALIŞMALARI
KISA TARİHÇE
Ülkemizde göktaşı (ve küçük gezegen) araştırmaları, Alman bilimcilerinin Türk üniversitelerinde çalışmaya başladığı 1940’lı yıllara kadar gider. Fizikçi Erdal İnönü’nün Türkiye Bilimi bibliyografyasına [2] göre, 1940-1945 arasında, meteorlar ve küçük gezegenlerle ilgili 7 yayın vardır. Bunları, 1955’de EA Kreiken’in ‘Frequency Curves of Meteorites’ (Meteoritlerin Frekans Eğrileri) çalışması ve 1957’de Abdullah Kızılırmak’ın ‘Meteor Tozlarının Günlük Değişimi’ çalışması izlemektedir. 1960’da Nadir Doğan (Ankara Üniv.), ‘Mikrometeoritlerin sayısal günlük ve mevsimsel değişimi’ konusuna eğilmiştir. 1970’lerde Ege Üniversitesi’nde, Kızılırmak’ın Türkiye’ye düşen bazı göktaşlarını toplamaya başlamış ve bir ‘Göktaşı Koleksiyonu’ oluşturmuştur. Kızılırmak’ın çalışmalarıaramızdan ayrılmasına (1984) kadar sürmüştür.
1990’lara gelindiğinde, bu kez Çukurova Üniversitesi Uzay Bilimleri Araştırma Merkezi kurulmuş ve Türkiye Meteorları’nın toplanması ve incelenmesini amaçlayan yeni bir proje M. E. Özel tarafından (1989’da) başlatılmıştır [3]. Bu dönemde, Sivas Şıhhalil köyüne düşen meteorun elde edilmesi çabaları, MTA’nın bunun kendi alanına giren bir uğraş olduğu iddiası ile taşa el koyarak kendi olanakları ile incelemeye almıştır. Ayrıca, proje çerçevesinde Ege Üniversitesindeki koleksiyondan bazı örnekler analiz amacıyla alınmış ve bunların incelenmesine girişilmiştir. Bu çerçevede, TUBİTAK Marmara Araştırma Merkezi Uzay Bilimleri Bölümü’nün de katkıları ile Ege Üniv.’de M.E.Özel ve Cengiz Sezer’in ortak danışmanlığında Mehmet Dağcı tarafından “Meteor Çarpma Kraterlerinin Uydu Görüntülerinde Aranması” adlı yüksek tezi gerçekleştirilmiştir [4].
2000’li yıllarda Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi (ÇOMÜ) Astrofizik Araştırma Merkezi ve Fizik Bölümünde hedeflenen çalışmalar için, bir “Krater ve Meteorit Çalışma Gurubu (KMÇG)” kurulmuş (2005) ve daha önceki göktaşı ve meteor krateri çalışmalarını sürdüren bir TUBITAK Temel Bilim Projesi (104T327) hazırlanmıştır. Bu çerçevede, daha önce belirlenen bazı aday meteor kraterlerinin (Doğu Beyazıt, Darende Kartal Çukuru, Develi Evren Çukuru, Yunak Krater Çukuru adayları…) yerinde incelemeleri gerçekleştirilmiştir [5]. Proje sırasında, Gruba ulaşan veya düşme haberleri üzerine olay yerinde ele geçirilen bazı meteorit adayları için kimyasal ve mineralojik incelemeler yapılmıştır [18]. Yine bu çerçevede, Şubat 2007 ve Mart 2008’de Güney Batı Anadolu’da (Didim ve Fethiye’de) yaşanan meteor düşme olayları sonucunda (3 + 3) 6 parça meteorit toplanmış ve bu örneklerin analizine yönelik yurt içi ve yurt dışı analiz çalışmaları planlanmış ve kısmen gerçekleştirilmişlerdir [19,23].
3.2 TARİHSEL KAYITLARDA GÖKTAŞI OLAYLARI
Projede ele alınan diğer bir konu, tarihsel kaynaklar ülkemizde yaşandığı yolunda kayıtlar bulunan bazı meteor düşmesi olayları da ele alınmıştır. Tablo 3’de Türkiye’de tarihsel kaynaklarda ve modern dönemde (son Didim ve Fethiye buluntuları hariç) belirlenebilen tüm meteor olaylarının kısa bir özeti sunulmaktadır. Bu bilgilere göre, ülkemizle ilgili 3 önemli tarihsel göktaşı olayı iddiası söz konusudur:
(1) Gelibolu Meteoru: Antik kaynaklarda geçen M.Ö.467-466 yılında büyük bir göktaşının Çanakkale-Gelibolu civarındaki antik bir yerleşim olan Aegos Potami yakınlarına düşmesi ve olayı inceliyen Lapsekili fizikçi Anaksagoras’ın “güneşten düşen taş” olarak yorumladığı olay [6].
(2) Efes Artemis Mabedi Meteoru: Yine antik kayıtlara göre, İzmir-Efes’te, Artemis Mabedi’nde “kutsal taş” olarak bulunduğu bilinen göktaşı [7,8] olayı.
(3) Birgi Meteoru: Kuzey Afrikalı (Tanca’lı) gezgin İbn Batuta’nın seyahatnamesinde [9] sözü edilen ve Anadolu Beylikleri döneminde (13.-14.yy) Anadolu’da yaptığı gezide, Aydınoğlu Mehmet Bey tarafından İzmir-Birgi’de 1335 yılında kendisine “gökten düşmüş taş” (meteorit) olarak sunulan olay.
İlk olaya ait kayıtların incelenmesi şeklinde arkeolog bilimcilerle işbirliği halinde yürütülen yer belirleme çalışmalarından henüz olumlu bir sonuç alınamamıştır. Ancak, bu ilk çabalar, olayla ilgili olarak başlayan uluslararası ilgi nedeniyle bu konuda önümüzdeki dönemde daha geniş olanaklarla yapılacak çalışmalara yol gösterebilecektir.
İkinci olay uluslararası “International Meteoritical Society” (IMS) veri tabanında “şüpheli” kaydıyla yer almaktadır [10]. Söz konusu taşın “bölgedeki kazılarda 1924 yılında bulunduğu ve British Museum’a götürüldüğü” yolundaki söylentiler, Londra’ya yapılan bir toplantı sırasında yazarca 2004’te araştırılmış, ancak açık katalog ve kayıtlarda yapılan incelemede her hangi bir bilgiye ulaşılamamıştır [8]).
Tarihsel kayıt olarak son göktaşı olayı da IMS tabanında yer almaktadır. Kaydın güvenilirliği ve kaydın yakınlığı açısından çok önemli bulduğumuz Birgi meteoriti olayının izinin sürülmesi amacıyla KMÇG üyelerince (M.E. Özel, O.Demircan, N.Dilli, M.Kaşıkçı) Birgi Belediyesi ile işbirliği halinde yapılan incelemeler (2007, 2008, 2009) henüz olumlu bir sonuç vermemiştir. Ancak, bu meteoritin izini sürme çalışmaları sürmektedir.


ÇAĞDAŞ TÜRKİYE METEORİTLERİNİN ANALİZ ÇALIŞMALARI
Adı geçen “International Meteoritical Society” veri tabanında [10] yer alan Türkiye kökenli tüm göktaşları Tablo 3’de verilmiştir. Bunlardan Bursa ve Kayakent örnekleri, TUBİTAK Marmara Araştırma Merkez’inde (Atarawa JL X 840 Elektron Mikroskobu ile) incelenmiş ve ve elementel bollukları gösteren enerji dağılımları X Işınları Spektrometresi ile elde edilmiştir. Bunlarla ilgili sonuç ve raporlar yukarda adı geçen tezde [4] verilmiştir.
KMÇG’na 2005-2008 arası ulaşan meteoritler ve adayların özellikleri Tablo 4 olarak verilmektedir. Bu adayların bulundukları yerler olarak coğrafi dağılımları ise Şekil 7’deki gibidir.. Bu göktaşı adaylarına ek olarak, karşılaştırma amacıyla meteorit olmadığı bilinen bir örnek olarak, volkanik bir kayaç (Tablo 4’te 3 nolu örnek) ve meteor olduğu kesin olarak bilinen ikinci bir örnek olarak Bursa göktaşı (Tablo 4’te 4 nolu örnek) aynı analiz süreçlerinden geçirilmiştir. Yapılan basit kimyasal analizler bile yersel ve yerdışı kökenli örnekleri ayırabilmektedir[18b]. Şekil 8’de sözkonusu adayların ve Bursa, Didim ve Fethiye göktaşlarından bazılarının fotoğrafları sunulmuştur.

Tablo 4. Krater ve Meteorit Çalışma Gurubu (KMÇG) tarafından incelenen ve toplanan göktaşı ve göktaşı adayları listesi
No İsim Ağırlık Bulunduğu Yerin Koordinatları Kim Tarafından Bulunduğu Düşme Tarihi
1 Edremit Örneği 15,58 g Edremit Çıkrıkçı Köyü (Koordinat bilgisi alınmadı) İsmail İtir 08.2004
2 Alaçatı Örneği 49,35 g Temel kazısı çalışmalarında ortaya çıkan küresel yapının bir göktaşı olduğu iddiası üzerine buluntu yeri ME Özel, Ö.Kocahan ve O.Demircan tarafından ziyaret edilerek 2004 yılında karşılaştırma amacıyla örnek alınmıştır. (Yerel kayaç olduğu teyit edildi.)
3 Salihli Volkan Kayacı 90,23 g Özel tarafından 2004 yılında Demirköprü barajı civarındaki volkanik kayaçlardan alınan örnek. (Karşılaştırma amacıyla, yerel kayaç örneği olarak kullanılmıştır).
4 Bursa Göktaşı 9, 84 g Ege Üniversitesi Koleksiyonundan alınan örnek parça, teyitli göktaşı örneği olarak, karşılaştırma amacıyla kullanılmıştır
5 Didim 1 210 g 370 21’ 10,0” N
270 19’ 30,6” E
Abdullah Arıtürk 01.02.2007
Saat 17:30
6 Didim 2 846 g 370 21’ 17,2” N
270 19’ 42,4” E
Hayati Ertuğrul 01.02.2007
Saat 17:30
7 Didim 3 2340 g 370 21’ 06,2” N
270 19’ 47,9” E
Hayati Ertuğrul 01.02.2007
Saat 17:30
8 Fethiye 1 2560 g 360 32’ 31,0” N
290 25’ 05,6” E
Rabia Saadet 03.03.2008
Saat 11:00 – 12:00
9 Fethiye 2 1700 g 360 32’ 39,9” N
290 24’ 49,9” E
Fethiye Kaymakamlığı 03.03.2008
Saat 11:00 – 12:00
10 Fethiye 3 1500 g 360 32’ 35,4” N
290 24’ 20,0” E
Fethiye Jandarma Komutanlığı 03.03.2008
Saat 11:00 – 12:00
11 Arjantin 80 g 270 39’ S
610 44’ W
Göktaşı Değişimi
(Mesut Kaşıkçı)
2007








METEOR ANALİZİ ÇALIŞMALARI
Tablo 4’de verilen adaylar hakkında karar vermek için, bunların bir bölümü yurt içinde, bazıları da hem yurt, hem de yurt dışında analiz edilmiştir. Bu analizlerin kısa bir özeti aşağıda sunulmaktadır.
(i). Yurtiçi Analizler :
Bu çalışmalar, Çanakkale-Bayramiç’teki Kale Maden AŞ’nin Kimyasal Analiz Laboratuarı, Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi Mineraloji Laboratuarı ve ODTÜ Fizik Bölümü X ışın Kristallografi Laboratuarı olanakları ile gerçekleştirilmiş ve yayınlanmıştır [18b].
(ii). Yurtdışı Analizler:
Didim Aydın’a düşen 2007 meteoritlerinden bir tanesi (D1) Paris Doğa Tarihi Müzesi Laboratuarlarında [Muséum National d'Histoire Naturelle Département Histoire de la Terre - MNHN-, Yer Tarihi Bölümü –DHT-, Yerötesi Malzemeler İnceleme Laboratuarı/Laboratoire d'étude de la matière extraterrestre -LEME-, Paris] analiz edilmiş ve bulunuş öyküsü ile analiz sonuçları bilim dünyasına duyurulmuştur [19, 23]. Daha sonra 2008’de Fethiye’ye düşen meteorlardan bir parça da aynı laboratuara gönderilmiştir. Bu parçanın analiz çalışmaları sürmektedir [24]. 
4. SONUÇLAR VE ÖNERİLER
Didim meteoritinin ilk analizi yurtiçinde yapılmış ve daha sonra Paris Doğa Tarihi Müzesi (MNHN) ile oluşturulan işbirliği sonucu adı geçen laboratuarda mikro-meteorik analize tabi tutulmuştur. Kısaca Didim-1 (D1) olarak isimlendirilen H3/5 sınıfı bu kondrite ait ilk analiz sonuçları yayınlanarak bilim dünyası ile paylaşılmış bulunmaktadır. Bu analizlerde örneğin güneş sisteminin başlangıç dönemlerine ait olduğu ve oldukça karmaşık bir tarih sürecinden geçtiği anlaşılmaktadır. Fethiye-1 (F1) meteoriti ise, ilk analizde, L3.8 sınıfı bir kondrit olarak tanımlanmıştır[24].
“Fakir ülkelerini uzay araçları” sayılan meteorların ülkemizde de analiz edilmesine ve meteorların ilgili bulunduğu güneş sisteminin doğumu ve tarihçesi konularında çalışmalara başlanabilmesi durumunda, sadece meteorların değil, bizzat yaşamın kökeni gibi yeni alanlara ve uygulamaları geniş olan malzeme bilimi çalışmalarına da önemli katkılar sağlanacaktır.

 

 

Bu kategoride henüz ürün Yok.